लोकसंख्या व बदलते वास्तु नियम: पोषक ते शोषक प्रवास

कोणत्याही जिवंत संस्कृतीचे आणि मानवी प्रगतीचे दर्शन तेथील वास्तुकलेमध्ये घडत असते. मानवाने जेव्हा वास्तूची रचना करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा निसर्गाशी एकरूप होऊन तादात्म्य साधणे हाच त्याचा मुख्य उद्देश होता. मर्यादित लोकसंख्या आणि कमी गरजा यांमुळे पूर्वीचे वास्तूचे नियम मानवी जीवनासाठी व पर्यावरणासाठी "पोषक" ठरले.

मात्र, गेल्या १०० ते २०० वर्षांत ज्या विस्फोटक पद्धतीने लोकसंख्या वाढली, तितक्याच वेगाने शहरांचे विस्तारीकरणही झाले. जमिनीची टंचाई आणि व्यावसायिक नफा कमावण्याची स्पर्धा यांमुळे वास्तूनिर्मितीचे नियम आणि व्याख्या पूर्णपणे बदलल्या. पूर्वी जे नियम शुद्ध हवा आणि प्रकाश मिळवण्यासाठी बनवले गेले होते, ते आजकाल केवळ चटई क्षेत्र निर्देशांक (FSI) लाटण्यासाठी वापरले जाताना दिसतात. परिणामी, नैसर्गिक संसाधनांचा अमर्याद उपभोग घेणारी आणि मानवाची मानसिक शांतता हिरावून घेणारी एक "शोषक व्यवस्था" उभी राहिली आहे. लोकसंख्येच्या दबावाखाली बदलत गेलेल्या वास्तूनियमांचा आणि पर्यावरणाला घातक ठरणारे सिमेंटचे खोके उभारण्याच्या या "पोषक ते शोषक" प्रवासाचा वेध घेणे आज अत्यंत गरजेचे झाले आहे.

Source – Pinterest.com

"निवारा" ही मानवाच्या तीन मूलभूत गरजांपैकी एक अत्यंत महत्त्वाची गरज आहे. अश्मयुगापासून ते आधुनिक कालखंडापर्यंत निसर्गातील आव्हानांपासून स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी मानवाने गुहा, माती, लाकूड तसेच आजच्या सिमेंट-काँक्रिटच्या स्वरूपात आसरा शोधला आहे. मानवाच्या उत्क्रांतीनंतर जसजशी लोकसंख्या वाढू लागली, तसा मानवाने गुहेतील आश्रय सोडून सपाट मैदानी प्रदेशात झाडाझुडपांच्या पाना-फांद्यांपासून तयार केलेल्या घरांमध्ये राहण्यास सुरुवात केली. कालांतराने या पाना-पाचोळ्याच्या घरांची जागा मातीच्या घरांनी घेतली. ही घरे वादळ-वाऱ्याचा सामना करू शकतील इतकी भक्कम नसली, तरी इतर हिंस्त्र प्राणी किंवा सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून (सरीसृपांपासून) संरक्षण देणारी नक्कीच होती.

Source – Pinterest.com

नंतरच्या काही दशकांतच नैसर्गिक आव्हाने आणि वास्तुबांधकामातील अडचणी लक्षात घेऊन मानवाने वास्तुनिर्मितीचे नियम तयार केले आणि त्यानुसार घरबांधणी सुरू झाली. यामध्ये सूर्योदय व सूर्यास्ताच्या दिशेचा मानवी शरीरावर काय परिणाम होतो, याचा सखोल अभ्यास करून खोल्यांची रचना केली गेली. तेव्हा लोकसंख्या कमी असल्यामुळे घरे एकमेकांना लागून नसायची. हवा खेळती राहण्यासाठी घराच्या चारही बाजूंनी पुरेशी जागा सोडली जायची. दारे आणि खिडक्यांची रचना समोरासमोर किंवा स्थानिक हवामानानुसार तिरकस (Cross Ventilation) असायची, जेणेकरून हवा येण्या-जाण्यासाठी कोणत्याही कृत्रिम उपकरणांची गरज भासू नये.

Source – Pinterest.com

या काळात निसर्गाकडून काही हिसकावून घेण्यापेक्षा स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असणाऱ्या साहित्याचाच प्रामुख्याने वापर केला जात असे. विटा किंवा दगड जोडण्यासाठी चुना, गूळ, बेलफळाचा रस आणि मेथीचे पाणी यांचे मिश्रण वापरले जाई. चुन्याच्या जंतुनाशक आणि सच्छिद्र गुणधर्मामुळे घरातील वातावरण उन्हाळ्यात थंड आणि हिवाळ्यात उबदार राहण्यास मदत होत असे. म्हणूनच बांधकामात याचा वापर केला जाई. अशी ही भक्कम घरे नैसर्गिक आपत्तींनाही सहज झेलू शकणारी होती.

Source – Pinterest.com

पूर्वी घरांची अंतर्गत रचना कौटुंबिक स्वास्थ्य आणि मानसिक शांतता केंद्रस्थानी ठेवून केली जायची. यामध्ये घराचा मध्यभाग उघडा ठेवणे (चौक सोडणे), दारापुढे पडवी बांधणे, बाहेरील पाणी किंवा सरपटणारे प्राणी घरात येऊ नयेत म्हणून ओटा बांधणे आणि दरवाजांना उंच उंबरे बसवणे यांसारख्या गोष्टींचा समावेश होता. तेव्हा लोकसंख्या मर्यादित होती आणि जमीन भरपूर उपलब्ध होती; त्यामुळे निसर्गाचे नियम मोडून इमारतींची उंची वाढवण्याची कोणतीही स्पर्धा नव्हती. तसेच, प्रत्येक घराला स्वतःची स्वतंत्र विहीर आणि परसबाग असल्यामुळे, अन्न व पाण्याची काही प्रमाणातील गरज घरातल्या घरातच भागवली जात असे. थोडक्यात सांगायचे तर, ती जीवनशैली खऱ्या अर्थाने स्वावलंबी आणि आरोग्यदायी होती.

१८ व्या शतकाच्या सुमारास औद्योगिक, विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षेत्रात झालेल्या क्रांतीमुळे बांधकामाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले. पूर्वीच्या पर्यावरणपूरक घटकांची जागा आधुनिक सिमेंट काँक्रीटनी घेतली. तसेच, वैद्यकीय क्षेत्रातील क्रांतीमुळे पूर्वीचा वाढता मृत्यूदर नियंत्रणात आला, परंतु वाढलेला जन्मदर कमी झाला नाही. परिणामी, लोकसंख्येचा प्रचंड विस्फ़ोट झाला. वाढलेल्या लोकसंख्येच्या निवासासाठी जमीन अपुरी पडू लागली. आधुनिक सिमेंट काँक्रीटमुळे शहरांचे क्षितिजसमांतर (आडवे) विस्तारीकरण थांबून उभे विस्तारीकरण सुरू झाले. अनेक टोलेजंग इमारतींमुळे आजूबाजूच्या घरांचा सूर्यप्रकाश आणि खेळती हवा कोंडली गेली. हीच खरी नैसर्गिक संसाधनांवरील हक्क हिरावून घेण्याची "शोषक" सुरुवात होती.

Source – Pinterest.com

लोकसंख्येच्या प्रचंड दबावामुळे नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित वापर करून शांतता देणारे वास्तूचे नियम आता "कमी जागेत जास्तीत जास्त चटई क्षेत्र (FSI)" कसे काढता येईल, यापुरतेच मर्यादित राहिले आहेत. काही इमारतींमध्ये बाल्कनी, ओटा, डक्ट यांसारख्या मोकळ्या हवेच्या जागा फक्त कागदपत्रांपुरत्याच मर्यादित ठेवून, प्रत्यक्षात त्यांचे खोल्यांमध्ये कसे रूपांतर करता येईल, याच्या पळवाटा शोधल्या जाऊ लागल्या. नियमांचे असे बाजारीकरण मानवी आरोग्याचे "शोषण" करणारे ठरले आहे.

 

सिमेंट काँक्रिटच्या दिवसा उष्णता शोषून रात्री ती बाहेर टाकण्याच्या गुणधर्मामुळे शहरांचे तापमान दिवसेंदिवस वाढत चालले आहे. मोठ्या इमारतींना बाहेरून बसवल्या जाणाऱ्या काचांमुळे उष्णता आतच कोंडली जाते. परिणामी, २४ तास एअर कंडिशनरवर (वातानुकूलित यंत्रणेवर) अवलंबून राहून माणूस आणि निसर्ग या दोघांचेही एकाच वेळी "शोषण" होताना दिसते. आजकाल बऱ्याच गृहनिर्माण प्रकल्पांमध्ये प्रथमतः हवा, प्रकाश आणि निसर्गाचे नियम पायदळी तुडवले जातात; आणि नंतर घर घेतल्यावर वास्तू दोषाची भीती दाखवली जाते. वैज्ञानिक दृष्टिकोन समजून घेण्याऐवजी दिशा, तत्त्व, ग्रह, देवता, नक्षत्र इत्यादींचा आधार घेऊन तोडफोड सुचवणे, तसेच महागडी यंत्रे व खडे विक्रीच्या नावाखाली सामान्य माणसाचे आर्थिक आणि मानसिक शोषण केले जाते. थोडक्यात, प्रथम बिल्डर शोषण करतो आणि नंतर तथाकथित वास्तू तज्ज्ञ खिसे रिकामे करतो, असा हा दुहेरी "शोषक प्रवास" सर्रास दिसून येतो.

Source – Pinterest.com

याचा थेट परिणाम मानवावर आणि निसर्गावर झालेला दिसतो. आज वैद्यकीय शास्त्रात "रुग्ण इमारत लक्षणसमूह" (Sick Building Syndrome) हा शब्द अधिकृतपणे वापरला जातो. ज्या इमारतींमध्ये खेळती हवा नसते, तेथील लोकांना सतत डोकेदुखी, थकवा, डोळ्यांची जळजळ आणि श्वसनाचे विकार उद्भवताना दिसतात. सकाळचा कोवळा सूर्यप्रकाश शरीरात 'ड' जीवनसत्त्व तसेच 'सेरोटोनिन' (आनंददायी संप्रेरक) निर्माण करण्यास मदत करतो. आजच्या कोंदट आणि दाटीवाटीच्या सदनिका (फ्लॅट) संस्कृतीत जिथे दिवसाही विजेचे दिवे लावावे लागतात, तिथे याचे प्रमाण बिघडते. परिणामी रात्रीची झोप न येणे, चिडचिड वाढणे, नैराश्य येणे इत्यादींचे प्रमाण वाढले आहे.

निसर्गावर होणाऱ्या परिणामांचा विचार केला असता रस्ते, अंगणे, मोकळ्या जागा इत्यादी सर्वत्र काँक्रीटीकरण झाल्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरायला जागाच उरलेली नाही. परिणामी, पावसाचे पाणी वाहून जाते आणि भूजल पातळी कमालीची खालावते. सर्वत्र वाढलेल्या या सिमेंटच्या जंगलात झाडे क्वचितच आढळतात, ज्यामुळे शहरी भागांतून पक्ष्यांचे स्थलांतर झालेले दिसते.

पूर्वी निसर्गाचा अविभाज्य भाग वाटणारे घर आज निसर्गाला दाराबाहेर रोखण्यासाठी उभारलेली तटबंदी वाटते. पण निसर्गाला बाहेर रोखण्याच्या प्रयत्नांत आपण स्वतःलाच सिमेंटच्या पिंजऱ्यात कैद करून घेतले आहे. आज आपण लोकसंख्या कमी करू शकत नाही, परंतु लोकसंख्या नियंत्रणात नक्कीच ठेवू शकतो. 'ग्रीन बिल्डिंग' (हरित इमारत), सौर ऊर्जा, रेन वॉटर हार्वेस्टिंग (भूजल पुनर्भरण) इत्यादी पर्यावरणपूरक संकल्पनांसोबतच लोकसंख्या नियंत्रणसुद्धा तितक्याच प्रभावीपणे जनमानसात रुजवून अमलात आणण्याची गरज आहे. पृथ्वीचे सरासरी तापमान १.५ अंश सेल्सिअसच्या वर जाणे शास्त्रज्ञांनी धोकादायक ठरवले असतानाही आज ते २ अंशांच्या वर गेले आहे, ज्यामुळे सुपर अल निनो, दुष्काळ, महापूर इत्यादी नैसर्गिक आपत्तींचा सामना करावा लागत आहे. जात-धर्माच्या पलीकडे जाऊन मनुष्यप्रजाती वाचवण्यासाठी सामान्य माणूस जे ठोस पाऊल आज उचलू शकतो, त्याचे नाव आहे "लोकसंख्या नियंत्रण".

पावसाळा आणि महाराष्ट्र पठारावरील घरांची बदलती वास्तुकला: इतिहास ते वर्तमान

महाराष्ट्र हा भारताचा मध्यवर्ती आणि समुद्रकिनारा लाभलेला भूभाग असला, तरीही येथे सर्वत्र पाऊस एकसारखा पडत नाही. पश्चिमेकडील किनारपट्टी (कोकण), त्याला लागून असलेला सह्याद्रीचा घाटमाथा, पठारी प्रदेश (मराठवाडा व विदर्भ) आणि खान्देश या चारही उपप्रदेशांतील पावसाचे प्रमाण वेगवेगळे आहे. येथील वैविध्यपूर्ण भौगोलिक स्थिती आणि हवामानच त्या-त्या भागातील पावसाचे स्वरूप ठरवते.

AI generated image

आजपासून सुमारे सहा ते सात कोटी वर्षांपूर्वी (जेव्हा डायनासोरचा कालखंड संपुष्टात येत होता), अरबी समुद्र व सह्याद्रीच्या पट्ट्यात पृथ्वीच्या वरच्या थराला (Crust) मोठ्या आणि लांबलचक भेगा पडल्या होत्या. या भेगांमधून अत्यंत तप्त व वितळलेला रस, ज्याला 'मॅग्मा' म्हणतात, अतिशय संथ गतीने बाहेर पडू लागला. हा लाव्हा 'बेसाल्ट' (Basalt) प्रकारचा असून अत्यंत पातळ व प्रवाही होता. यामध्ये सिलिकाचे प्रमाण कमी आणि लोह तसेच मॅग्नेशियमचे प्रमाण जास्त असल्याने त्याला गडद काळा रंग मिळाला होता.

तब्बल पाच लाख वर्षांपेक्षाही अधिक काळ चाललेल्या या उद्रेकामुळे सह्याद्रीपासून पूर्व व पश्चिमेकडे ज्वालामुखीच्या थरांची पायऱ्यांसारखी रचना झाली; ज्याला पुढे 'डेक्कन ट्रॅप' (Deccan Trap) म्हणून ओळखले जाऊ लागले. अशा प्रकारे महाराष्ट्रामध्ये पठारी प्रदेशाची निर्मिती झाली.

या पठारांच्या निर्मितीदरम्यान ज्वालामुखीचा लावा पश्चिमेकडून पूर्वेकडे पसरत गेल्यामुळे, पठाराचा नैसर्गिक उतार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे झाला. परिणामी, येथील प्रमुख नद्या (गोदावरी, कृष्णा, भीमा इत्यादी) पूर्ववाहिनी बनल्या. लाखो वर्षांच्या कालखंडात घट्ट झालेल्या बेसाल्ट (Basalt) खडकावर ऊन, वारा आणि पाऊस यांचा सतत परिणाम (रासायनिक व भौतिक अपक्षय - Weathering) झाला. यामुळे खडक झिजून त्याचे विघटन झाले आणि या प्रक्रियेतून पठारी प्रदेशावर अत्यंत सुपीक अशी 'रेगूर मृदा' म्हणजेच 'काळी कापसाची माती' तयार झाली.

महाराष्ट्राचा पठारी प्रदेश हा पावसाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील मानला जातो. येथे बहुतांश वेळा पावसाचे प्रमाण कमी असते. परंतु मान्सूनच्या काळात काही वेळेस तीव्र स्वरूपाची अतिवृष्टी देखील अनुभवण्यास मिळते. पावसाची ही अनिश्चितता, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेली संसाधने आणि तत्कालीन जीवनशैली यांमुळे येथील घरबांधणीच्या पद्धतींमध्ये प्राचीन काळापासून आधुनिक काळापर्यंत अनेक महत्त्वपूर्ण बदल होत गेले.

Source - kokanikokana.blogspot.com

पूर्वी या पठारी प्रदेशात चुनखडीयुक्त पांढरी किंवा काळी माती मुबलक प्रमाणात उपलब्ध होती. याच स्थानिक कच्च्या मालाचा वापर करून पुढे 'धाब्याची घरे' बांधण्यास सुरुवात झाली. इतिहासामध्ये या घरांचे संदर्भ ताम्रपाषाण युगापासून, म्हणजेच इसवी सन पूर्व १५०० ते १००० च्या सुमारास (सुमारे ३००० ते ३५०० वर्षांपूर्वी) आढळतात. मातीच्या भक्कम भिंतींवर लाकडी वासे (खांब) आणि त्यावर मातीचे सपाट छप्पर, अशा रचनेमुळे कमी पावसाच्या प्रदेशात ही घरे अत्यंत सोयीची ठरली. पुढे हीच घरे सामान्य जनता आणि शेतकऱ्यांची हक्काची निवासस्थाने बनली. अठराव्या शतकापर्यंत जसजसे बांधकाम तंत्रज्ञान प्रगत होत गेले, तसतशी बहुमजली व अधिक पक्की धाब्याची घरे बांधली जाऊ लागली.

              Source - kokanikokana.blogspot.com

इ.स. १७०० ते १९०० या कालखंडात पठारी प्रदेशात नागरीकरण वाढले आणि 'वाडा' संस्कृती (किंवा वाडा पद्धती) अस्तित्वात आली. धाब्याच्या घरांपेक्षा अधिक टिकाऊ व मजबूत असलेली ही बांधकाम पद्धती पावसाच्या बदलत्या स्वरूपाचा विचार करून विकसित केली गेली होती; ज्यामध्ये मध्यभागी चौक, उतरती व कौलारू छते आणि उंच ओटे यांसारख्या घटकांचा प्रामुख्याने समावेश होता.                 

                 Source – www.incredibleindia.gov.in

वाड्याच्या मध्यभागी असलेल्या एक अथवा अनेक उघड्या चौकांमध्ये पडणारे पावसाचे पाणी वाहून जाण्यासाठी चौकाच्या जमिनीला विशिष्ट उतार दिला जाई. हे पाणी भुयारी मोऱ्यांद्वारे (गटारांद्वारे) वाड्याबाहेर किंवा विहिरीत सोडून दिले जाई. काही वाड्यांमध्ये तर पावसाचे हे पाणी साठवण्यासाठी भूमिगत टाक्या (पाण्याची टाकी) तयार केल्या जात, ज्यांचा उपयोग उन्हाळ्यात पिण्यासाठी किंवा इतर वापरासाठी होत असे.

                                 Source – www.dhepewada.com

छताच्या बांधकामासाठी लाकडी सांगाड्याचा वापर करून, बाहेरील बाजूस उतार दिला जाई आणि त्यावर मातीची कौले रचली जात. यामुळे पठारी भागात अचानक येणाऱ्या मुसळधार पावसाचे पाणी छतावर न साठता वेगाने वाहून जात असे. पावसाच्या सरी थेट मुख्य दरवाजावर पडू नयेत म्हणून त्यासमोर पडवी (varandah) बांधण्याची आणि बाहेरील पावसाचे पाणी घरात येऊ नये म्हणून उंच ओटे उभारण्याची पद्धत याच कालखंडात रूढ झाली.

१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात (ब्रिटिश कालखंडापासून ते स्वातंत्र्योत्तर काळापर्यंत) घरबांधणीच्या पद्धतीत मोठे बदल घडून आले. या काळात साच्यांच्या साहाय्याने तयार केलेली, मजबूत व लाल रंगाची मंगलोरी कौले वापरात आली. पठारी प्रदेशातील अनिश्चित पाऊस आणि वेगवान वाऱ्यांचा सामना करण्यासाठी लोखंडी कात्र्यांचे (Trusses) पक्के सांगाडे तयार करून त्यावर ही कौले बसवली जाऊ लागली.

भिंतींच्या बांधकामासाठी भाजलेल्या विटा आणि चुन्याचा वापर सुरू झाल्यामुळे भिंती ओलाव्यापासून सुरक्षित राहू लागल्या आणि घरांचे आयुष्य वाढले. तसेच, पावसाचे पाणी एकत्र करण्यासाठी छताच्या कडांना पत्र्याचे पन्हाळे (Gutter) बसवण्याची पद्धत आणि वाऱ्यासह येणाऱ्या पावसाच्या सरींपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी खिडक्यांना तिरप्या झडपा (Louvers/Sunshades) लावण्याची पद्धत याच काळात सुरू झाली.

आजच्या आधुनिक महाराष्ट्रात (२१ व्या शतकात) पठारी प्रदेशातील घरांचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे. बदलते हवामान आणि वाढत्या लोकसंख्येचा विचार करता, कमी जागा अन् आधुनिक सुविधांना प्रामुख्याने पसंती दिली जाते. सध्या ग्रामीण व शहरी अशा दोन्ही भागांत सिमेंट, वाळू आणि लोखंडाचा वापर करून सपाट छताची पक्की घरे बांधली जातात. पावसापासून छताचे संरक्षण व्हावे यासाठी त्यावर 'जलरोधक' (वॉटरप्रूफिंग) प्रक्रिया केली जाते.

    Source – thearchitectsdiary.com

बदलत्या हवामानामुळे आज पठारी प्रदेशाला कधी अल्पवृष्टी, कधी दुष्काळ तर कधी अतिवृष्टी अशा विविध संकटांचा सामना करावा लागतो. यावर उपाय म्हणून ' वर्षाजल संचयन' (रेन वॉटर हार्वेस्टिंग) हे आधुनिक तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे. या तंत्रज्ञानाद्वारे पावसाचे पाणी वाया जाऊ न देता, ते गाळून (फिल्टर करून) विहिरीत किंवा कूपनलिकेच्या (बोरवेल) माध्यमातून भूगर्भात सोडले जाते. पावसाचे पाणी घरात येऊ नये म्हणून हल्ली खिडक्यांना लाकडाऐवजी 'ॲल्युमिनियम स्लाइडिंग'चे स्वरूप दिले जाते, तसेच खिडक्यांच्या बाहेरील बाजूस काँक्रीटचे 'सनशेड' (Chajja’s) बांधले जातात.

बांधकाम क्षेत्रात जशीजशी प्रगती होत गेली, तसतशी निसर्गाशी सुसंगत किंवा मिळतेजुळते घर बांधण्याची परंपरा लोप पावली आणि पक्की घरे बांधण्याच्या हव्यासापोटी निसर्गाचा ऱ्हास सुरू झाला. पूर्वी सहज उपलब्ध होणाऱ्या नैसर्गिक बांधकाम साहित्याची जागा आता व्यावसायिक व कृत्रिम साहित्याने घेतली आहे. परिणामी, शतकानुशतके नैसर्गिक संरक्षण देणारी जुनी घरे आजच्या कृत्रिम संसाधनांमुळे केवळ ५५ ते ६० वर्षेच टिकून राहतात. पूर्वीची मातीची विशिष्ट उताराची किंवा कौलारू घरे पावसाचे पाणी छतावरून वेगाने वाहून लावत असत. याउलट, आजच्या सपाट स्लॅबवर (सिमेंटच्या छतावर) योग्य जलरोधक (वॉटरप्रूफिंग) प्रक्रिया न केल्यास अथवा योग्य उतार न दिल्यास पाणी छतातून झिरपण्याची शक्यता असते. पूर्वी माती, चुना व लाकूड यांपासून बनवलेली घरे उष्णतेची दुर्वाहक असल्याने पावसाळ्यात ती आतून उबदार राहत असत. परंतु आजची सिमेंटची घरे उष्णता शोषून घेत असल्याने आतील तापमान ऋतुमानानुसार अनुकूल राहत नाही, परिणामी ऋतूबदलामुळे होणाऱ्या आजारांचे प्रमाण वाढताना दिसते.

    

   AI generated image

पूर्वीची घरे पूर्णपणे पर्यावरणपूरक होती. घर पाडल्यानंतरही त्यातील साहित्य पुनर्वापरासाठी योग्य ठरत असे, ज्यामुळे तिचा 'कार्बन फूटप्रिंट' (कार्बन उत्सर्जन) शून्य असायचा. याउलट, आज सिमेंट व विटांच्या निर्मितीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर प्रदूषण होते. या साहित्यापासून तयार केलेली घरे पर्यावरणपूरक नसतात. तसेच, घरात हवा खेळती राहण्यासाठी पुरेशा खिडक्या नसल्यास, सिमेंटच्या उष्णतेमुळे श्वसनाचे व त्वचेचे विकार उद्भवू शकतात.

यावरूनच असे स्पष्ट होते की, पूर्वीची घरे स्थानिक हवामान आणि निसर्गाशी समरस झालेली 'जिवंत घरे' होती. आजची सिमेंटची घरे जरी मजबूत व सर्व सोयीसुविधांनी युक्त वाटत असली, तरी पठारी प्रदेशातील विषम हवामानासाठी ती तितकीशी सुखद किंवा आरामदायक ठरत नाहीत. याच कारणामुळे, आजकाल पुन्हा एकदा 'शाश्वत वास्तुकले’ अंतर्गत (Sustainable Architecture) माती आणि चुन्यासारख्या नैसर्गिक घटकांचा आधुनिक पद्धतीने कसा वापर करता येईल, यावर संशोधन सुरू आहे.

वटपौर्णिमा व वास्तुशास्त्र

 हिंदू संस्कृतीमध्ये सण-उत्सवांना केवळ धार्मिकच नव्हे, तर सामाजिक, कौटुंबिक आणि पर्यावरणीय महत्त्व लाभले आहे. यांपैकी 'वटपौर्णिमा' हा विवाहित महिलांसाठी अतिशय महत्त्वाचा, पारंपरिक आणि भावनिक जिव्हाळ्याचा सण आहे. हिंदू पंचांगानुसार ज्येष्ठ महिन्यातील पौर्णिमेला (साधारणतः जूनमध्ये) हा सण साजरा केला जातो. या सणाला पूजा आणि व्रतवैकल्ये करण्याची अतिशय जुनी परंपरा लाभली आहे.

सर्वश्रुत असलेली 'सत्यवान-सावित्रीची कथा' या सणाचे धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित करते. या कथेचा सर्वात जुना उल्लेख महाभारतातील 'वनपर्वा' अंतर्गत येणाऱ्या उपपर्वात, ऋषी मार्कंडेय आणि युधिष्ठिर यांच्यातील संभाषणात येतो. याचाच अर्थ असा की, हा सण महाभारतकाळापूर्वीपासून, म्हणजेच इसवी सन पूर्व ४०० (साधारण २४०० वर्षांपूर्वी) पासून जनमानसात रूढ असावा. लोकमान्यतेनुसार, विवाहित महिला पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी व सुखी संसारासाठी हे व्रत करतात. वडाचे पूजन करताना महिला वडाच्या झाडाला सुती दोऱ्याने सात वेढे देतात. हे सात वेढे पती-पत्नीच्या सात जन्मांच्या अतूट बंधनाचे प्रतीक मानले जातात. तसेच, वटवृक्षामध्ये ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींचा वास असतो, अशीही श्रद्धा आहे.

हा झाला धार्मिक दृष्टिकोन; परंतु वटपौर्णिमेचा वास्तविक आणि वैज्ञानिक अर्थ पाहिला, तर वड (Ficus benghalensis) हा मूळतः भारतातील दमट व उष्ण हवामानात, तसेच भूजल स्रोतांच्या जवळ वाढणारा वृक्ष आहे. प्राचीन काळातील ऋषीमुनी जेव्हा हिमालयाच्या पायथ्याशी, सप्तसिंधू प्रांतात किंवा आसपासच्या कोरड्या हवामानाच्या प्रदेशात अथवा लोकवस्तीपासून दूर जंगलात राहायचे, तेव्हा त्या भागांत वडाची झाडे नैसर्गिकरीत्या दुर्मिळ असायची. "निसर्गात दुर्मिळ असणाऱ्या गोष्टी अफाट फायदेशीर असतात," हे ऋषीमुनींना ठाऊक होते. त्यामुळे या वृक्षाचे जतन व संवर्धन करण्यासाठी त्यांनी याला धार्मिक कृत्यांशी जोडले. वटपौर्णिमेची कथा आणि वटवृक्ष संवर्धनाची संकल्पना हा याच दूरगामी प्रयत्नांचा एक भाग आहे. पावसाळ्याच्या सुरुवातीला, म्हणजेच सूर्याचा मृग नक्षत्रात प्रवेश झाल्यानंतर लगेचच येणाऱ्या पौर्णिमेचे औचित्य साधून हा सण सुरू करण्यात आला, जेणेकरून पावसाच्या पाण्यात या झाडांची लागवड सहज व्हावी.

आजच्या काळात वास्तुशास्त्र म्हणजे देवी-देवता, ग्रह-नक्षत्र आणि दिशा-तत्व इत्यादींचा असा संग्रह मानला जातो, ज्यामुळे वास्तूवरील संकटे टळतात. गेल्या ४०० ते ५०० वर्षांपासून यात समाविष्ट केलेली पंचमहाभूते या शास्त्राला अधिक तर्कशुद्ध बनवतात. परंतु, वास्तव यापेक्षा वेगळे आहे. “आजच्या प्रचलित वास्तुशास्त्राचा मानवी कर्मावर १% सुद्धा फरक पडत नाही.”

मुळात मानवाने निसर्गात आणि निसर्गाशी एकरूप होऊन राहण्यासाठी ज्या नियमांची रचना केली, त्याला "वास्तुशास्त्र" म्हटले जाते. हे केवळ एक शास्त्र नसून विज्ञान आणि कलेचा सुंदर संगम आहे. भवन निर्मितीमधील अडथळे दूर करणे आणि मानवी जीवनातील नैसर्गिक आव्हाने—जसे की ऊन, वारा व पाऊस यांच्यापासून रक्षण करणे, हाच याचा मुख्य उद्देश होता. संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या "हे विश्वचि माझे घर" या भावनेशी एकरूप असणारा हा संदेश, संपूर्ण पृथ्वीच्या (मानवाचे एकमात्र निवासस्थान) संरक्षणाच्या दृष्टीने मोलाचा आहे.

पृथ्वीवरील जीवनचक्र सुरळीत राहण्यासाठी पिंपळानंतर वडाचा वृक्ष सर्वाधिक प्राणवायू (ऑक्सिजन) निर्माण करतो. वड, पिंपळ आणि तुळस ही झाडे रात्रीच्या वेळीही प्राणवायूची निर्मिती करतात. एक मोठे वडाचे झाड दिवसाला अंदाजे ३५० ते ४०० लीटर किंवा त्याहून अधिक शुद्ध प्राणवायू हवेत सोडते.

या व्यतिरिक्त वडाचे इतरही फायदे आहेत जसे की, वातावरणातील कार्बन शोषून घेऊन हवामान बदलाचा (क्लायमेट चेंज) धोका कमी करणे, जमिनीची सुपीकता वाढवणे आणि पारंब्यांद्वारे पावसाचे पाणी थेट जमिनीत मुरवून भूजल पातळी वाढवणे, ही कामे वड प्रभावीपणे करतो. वादळ-वाऱ्यामुळे होणारी मातीची धूप थांबवणे, वायू प्रदूषण नियंत्रित करणे आणि दाट पानांमुळे ध्वनी प्रदूषण कमी करणे यात वडाचा मोठा वाटा असतो. तसेच, हवेत सल्फरचे प्रमाण वाढल्यास पानांमार्फत संकेत देणारे हे एक नैसर्गिक 'बायो इंडिकेटर' आहे. भूकंपप्रवण क्षेत्रात वडाच्या मुळांच्या घट्ट जाळ्यांमुळे जमिनीला काही प्रमाणात स्थिरता मिळते.

ऐतिहासिक पुराव्यांवरून असे दिसून येते की, इसवी सन ९०० पर्यंतचा काळ भारतीय उपखंडातील हवामानासाठी अत्यंत अनुकूल होता, कारण तेव्हा वडाच्या झाडांची संख्या आजच्या तुलनेत कित्येक पटीने जास्त होती आणि लोकसंख्या मर्यादित होती. यामुळेच इसवी सन ९०० ते १३०० या "मध्ययुगीन उबदार काळात" उत्कृष्ट हवामान आणि उत्तम भूजल पातळी लाभली.

परंतु, इसवी सन १३०० नंतर, विशेषतः औद्योगिक क्रांतीनंतर वाढती लोकसंख्या आणि बदलत्या जीवनशैलीमुळे मोठ्या प्रमाणावर जंगलतोड झाली. मानवाला जगाची लोकसंख्या पहिल्या १ अब्जापर्यंत पोहोचवण्यासाठी जवळपास १५,००० वर्षे लागली; परंतु दुसरा १ अब्जाचा टप्पा पार करण्यासाठी अवघी १०० वर्षे लागली. आज हा वेग एवढा वाढला आहे की दर १० ते १५ वर्षांत १ अब्ज लोकसंख्या वाढत आहे. परिणामी, वटवृक्षांसारख्या महाकाय झाडांची संख्या झपाट्याने घटली आणि जागतिक तापमानवाढीचे संकट उभे राहिले.

वरील आलेख (ग्राफ) एक अंदाजित चित्र रेखाटतो, जो इसवी सन पूर्व ४०० मधील आणि आधुनिक कालखंडातील पावसाच्या स्वरूपाची तुलना करतो. यातील निळी रेषा पूर्वीचा नियमित पाऊस दर्शवते, तर हिरवी रेषा आजचा विस्कळीत पाऊस दर्शवते. यावरून असे समजते कि, पूर्वीचा पाऊस आणि आजचा पाऊस यांच्या स्वरूपात मोठा बदल झाला आहे. पूर्वी पावसाचे प्रमाण आणि आजचे प्रमाण सारखेच असले, तरी पूर्वीचा पाऊस संथ व संततधार असायचा, ज्यामुळे पाणी जमिनीत मुरायचे. आजचा पाऊस अचानक आणि अतिवृष्टीसारखा येतो, ज्यामुळे पूर येतात पण भूजल पातळी वाढत नाही. तसेच, 'अल् निनो'चा वाढता प्रभाव आणि प्रदूषणामुळे हवामान अत्यंत अस्थिर झाले आहे, ज्यामुळे हवामान खात्याचे अंदाजही अनेकदा चुकतात.

आज नव्या पिढीने वटपौर्णिमेच्या मूळ संदेशाकडे कानाडोळा करून केवळ विधी-विधानांवर लक्ष केंद्रित केले आहे. परिणामी, हा सण फक्त पूजा-अर्चा आणि पौराणिक कथांपुरताच मर्यादित राहिला आहे. पृथ्वी वाचवण्यासाठी आणि मानवाच्या उज्ज्वल भवितव्यासाठी वडाच्या झाडांचे संवर्धन करणे आणि लोकसंख्या नियंत्रित करणे अत्यंत आवश्यक आहे. या वटपौर्णिमेच्या निमित्ताने, प्रत्येकाने आपल्या परिसरातील मोकळ्या जागेत किमान एक वडाचे झाड लावून त्याचे संगोपन करण्याचा संकल्प करायला हवा, हीच सावित्रीच्या व्रताची खरी आधुनिक व्याख्या ठरेल.